ژان شاردن ( مترجم : اقبال يغمايى )
1359
سفرنامه شاردن ( فارسى )
سر ميهمانان بدان سان از نشأه شراب گرم شده بود كه به صحبت نشستند ، و مجلس را چنان گرم كردند كه صداى موسيقى ملايمى كه در حال ترنّم بود درست به گوش نمىرسيد . در آنجا روى سفرهء زربفتى قريب دويست و پنجاه بشقاب پر از ميوهء خشك و تازه ، خاويار ، اقسام مربا ، ماهى نمك سود درياى خزر و خليج فارس ، كره ، اقسام سيب و گلابى ، پنج يا شش نوع انگور ، خربزهء سبز و قرمز و زرد نهاده بودند . ايرانيان در فصل زمستان ميوهها را در زير زمين خانهء خود انبار مىكنند ، و براى اينكه يخ نزند چراغى كوچك بر حسب بزرگى يا كوچكى زير زمين مىافروزند . در تالار اجتماع نخست ميهمانان به سلامتى شاه ، از آن پس به شادكامى نمايندهء شركت تجارى انگليس و حاضران ديگر چندان كه خواستند شراب نوشيدند . بعد از آن يكى پس از ديگرى به تدريج به خانهء خود بازگشتند . من نيز ساعت هفت بيرون شدم و براى خوابيدن به خانهء يكى از دوستانم كه در همان محلّه بود رفتم ، زيرا ميزبان براى اين كه بيشتر بمانم اسبهاى من و نوكرانم را در اصطبل خانهء خود نگاه داشته بود و دستور داده بود از نوكرانم به خوبى پذيرايى كنند . من هنوز دربارهء اين كه ميزبان صاحب شخصيّت ، تالار بزرگ خانهاش را براى راحت بودن مدعوين چگونه گرم كرده بود سخنى نگفتهام . بخاريهاى ايرانيان ديوارى است ؛ با هيزم مىافروزند يا با مجمرهاى بزرگ و پرآتش اتاقها را گرم مىكنند . آنان از آنگونه بخاريها كه ما به كار مىبريم استفاده نمىكنند . روز هشتم ، هلال ماه شوّال ، آخرين روز ماه رمضان ديده شد ، و مردم به ديدن آن شادمان شدند . زيرا ماه روزهداريشان به پايان رسيده بود . روز بيستم اين خبر منتشر شد كه راهزنان مال التجارهء كاروانى را كه از ازمير به سوى تبريز در حركت بوده غارت كردهاند . ماه اكتبر اخير نيز نزديك ارزروم قاطعان طريق اموال كاروانى را كه افزون بر دويست هزار اكو قيمت داشته تاراج كرده بودند . هيأت حاكمهء تركها براى سركوب كردن و از ميان برداشتن گروه راهزنان زحمت زياد مىكشند ، امّا هرگز در اين كار توفيق نيافتهاند . به عقيدهء من اين راهزنيها از آن غالبا به وقوع مىپيوندد كه راهزنان بىرنج و خسارت زياد مال وافر به دست مىآورند ، كاروانهاى تركها به منظور جلوگيرى از حملهء احتمالى راهزنان غالبا متشكّل از هزار و دويست يا هزار و پانصد نفر از افراد ورزيده است كه بيشتر آنان سلاح آتشين دارند ، اما چندان جباناند كه اگر جمعا با پنجاه تن راهزن مصادف شوند بيشتر آنان